Avontuurlijk wetenschapper krijgt eerherstel

De uitvinder van de natuur - Andrea Wulf

Zelden zo een heimwee gevoeld na het dichtklappen van een boek. Heimwee naar het tijdperk van de grote wetenschappelijk expedities, maar vooral heimwee naar een mens. Hoe inspirerend moet het zijn geweest om Alexander von Humboldt aan het woord te horen? Hij stond bekend als een spraakwaterval die zijn toehoorders verdronk in een vloed van kennis. Darwin voelde zelfs een zekere ontgoocheling na een ontmoeting met zijn idool. De grondlegger van de evolutieleer noemde het drie uur durende geratel van Humboldt “buiten proportie”.

Doorgaans had Humboldt minder moeite met het begeesteren van zijn publiek. Zijn colleges aan de universiteit in Berlijn waren een sensatie. Hij vroeg geen entreegeld zodat alle rangen en standen ze konden bezoeken. Bovendien liet hij vrouwen toe, wat destijds een kleine revolutie in de academische wereld teweegbracht. Dit ontlokte bij Fanny Mendelssohn Bartholdy, de zus van de componist, de verzuchting dat ze “eindelijk eens een intelligent verhaal” kon horen.

 

Humboldt was de bron van kennis waaraan talloze dorstigen zich konden laven. Onder zijn bewonderaars bevonden zich Thomas Jefferson, Simón Bolívar, Henry David Thoreau en Johann Wolfgang von Goethe. We kunnen Andrea Wulf alleen maar dankbaar zijn dat ze met deze biografie Alexander von Humboldt uit de klauwen van de vergetelheid trekt. Maar hoe is het in godsnaam mogelijk dat deze avontuurlijke natuurvorser uit ons collectief geheugen is verdwenen?
Er werden destijds dorpen, rivieren en pinguïns naar hem vernoemd. In 1869 kwamen er in Central Park in New York 25.000 mensen bijeen om de honderdste verjaardag van zijn geboorte te vieren. Hij veranderde denkbeelden en inspireerde verschillende generaties van wetenschappers.

Volgens Wulf werd de in 1769 in Pruisen geboren Humboldt het slachtoffer van de anti-Duitse sentimenten die na Wereldoorlog I de kop opstaken. Ook zijn holistische benadering van wetenschap waarbij harde gegevens doorspekt werden met kunst, geschiedenis, poëzie en politiek raakte uit de mode. De wetenschap werd steeds verder onderverdeeld in specialismen. De generalist ruimde baan voor de vakidioot.  Humboldt die staande op de vulkaan Chimborazo het geheel der dingen overzag en kwam tot de theorie van “het web van leven”, werd naar het achterplan verwezen.

 

 

Nochtans hebben we meer dan ooit behoefte aan Humboldt. Hij moet de eerste zijn geweest die opperde dat de mens het klimaat beïnvloedde door “de enorme hoeveelheden gas en stoom die in industriecentra worden geproduceerd”. Humboldt zag overal verbanden. “In deze lange keten van oorzaak en gevolg”, stelde hij, “kan geen enkel feit als losstaand worden beschouwd.” Een radicale gedachte in de tijd dat men dacht dat God alles in de juiste aantallen had geschapen, en dat soorten dus niet konden uitsterven. Hij waarschuwde voor de gevolgen van ontbossing en prees de wildernis. “Overal spreekt de natuur tot de mens met een stem die vertrouwd klinkt voor zijn ziel,” aldus de geleerde.

Wulf zet Humboldt met haar boek waar hij thuishoort: in het midden van de belangstelling. Ze heeft een monument van woorden voor hem opgericht, waaraan ze vijf jaar lang heeft gewerkt. Ze las niet alleen zijn boeken en zijn briefwisseling, maar volgde hem ook naar Latijns-Amerika waar ze de graslandvlakte van Los Llanos, de Orinoco-rivier en de Chimborazo bedwong. Het resultaat is een geweldig boek dat ondertussen in meer dan twintig talen werd vertaald. Humboldt’s naam duikt weer op in de krantenkolommen, en belangrijker nog: zijn ideeën blijken nog springlevend te zijn.

Dries Everaerts

 

De Uitvinder van de Natuur: het avontuurlijke leven van Alexander von Humboldt
Andrea Wulf (vert. Mariella Duindam, Fennie Steenhuis), Atlas Contact